Khi một tác phẩm có nhiều “vòng đời” trên môi trường số

Thị trường sản phẩm văn hóa Việt Nam đang mở rộng cùng sự phát triển của các nền tảng số. Điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, trò chơi điện tử và nội dung trực tuyến ngày càng xuất hiện nhiều phương thức khai thác mới trên cùng một tài sản trí tuệ.

Trong lĩnh vực âm nhạc, năm 2025, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam đã thu hơn 424,3 tỷ đồng tiền sử dụng quyền tác giả, tăng 8% so với năm trước. Riêng nguồn thu từ website và các ứng dụng âm nhạc đạt gần 298 tỷ đồng. Những con số này cho thấy môi trường số đang trở thành một kênh quan trọng để chuyển hóa quyền tác giả thành giá trị kinh tế.

Một ca khúc ngày nay có thể đồng thời được khai thác trên nền tảng nghe nhạc, video, quảng cáo, phim, trò chơi, livestream hoặc các sản phẩm phái sinh. Một tác phẩm văn học cũng có thể tiếp tục vòng đời dưới dạng sách điện tử, sách nói, phim hoặc trò chơi.

Khi phạm vi khai thác ngày càng mở rộng, câu hỏi không chỉ là ai sở hữu tác phẩm, mà còn là ai có quyền cấp phép, phạm vi quyền đến đâu và doanh thu phải được phân phối cho những chủ thể nào. Đây là những điều kiện quan trọng để thị trường bản quyền vận hành minh bạch và giảm rủi ro cho cả người sáng tạo lẫn bên khai thác.

Từ quản lý hồ sơ đến quản trị vòng đời tài sản trí tuệ

Khoa học và công nghệ đang mở ra khả năng chuyển từ quản lý bản quyền chủ yếu dựa trên các hồ sơ riêng lẻ sang quản trị toàn bộ vòng đời của tài sản trí tuệ. Một hạ tầng bản quyền số có thể hỗ trợ định danh tác phẩm, xác thực chủ thể quyền, ghi nhận chuyển giao, cấp phép, theo dõi quá trình sử dụng và đối soát doanh thu.

Với một đơn vị muốn sử dụng ca khúc trong phim hoặc quảng cáo, thông tin cần thiết không dừng ở việc tác phẩm đã được đăng ký hay chưa. Nhà khai thác còn cần xác định ai đang nắm quyền, ai có thẩm quyền cấp phép, quyền đã được chuyển nhượng trong phạm vi nào và việc sử dụng có bị giới hạn về nền tảng, thời gian hoặc lãnh thổ hay không.

Khi các dữ liệu này được chuẩn hóa, kết nối và có thể truy xuất, giao dịch bản quyền có thể được rút ngắn, giảm tranh chấp và tăng khả năng thu đúng, trả đúng cho chủ thể quyền.

Vi phạm bản quyền số ngày càng có tính hệ thống

Yêu cầu về một hạ tầng quản trị bản quyền hiệu quả càng rõ nét trong bối cảnh vi phạm sở hữu trí tuệ trên môi trường số diễn biến phức tạp.

Riêng trong tháng 8/2026, cả nước phát hiện 1.134 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; xử lý hành chính 1.117 vụ, với tổng số tiền phạt hơn 12,7 tỷ đồng. Cơ quan chức năng đã khởi tố 76 vụ án, trong đó có 10 vụ xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.

Cũng trong tháng 8, lực lượng chức năng đã ngăn chặn truy cập 1.358 trang web vi phạm, gồm 1.310 trang phát chiếu bóng đá trái phép, 21 trang truyện và 27 trang bán hàng vi phạm quyền sở hữu công nghiệp.

So với tháng 7/2026, số vụ án có quyết định khởi tố tăng từ 50 lên 76 vụ. Từ khi triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg đến hết tháng 8/2026, ngành Tòa án đã thụ lý 40 vụ án về xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, xét xử 18 vụ với 24 bị cáo, trong đó có 4 vụ liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan.

Các số liệu cho thấy vi phạm bản quyền trên môi trường số không còn đơn thuần là hành vi sao chép hoặc đăng lại một tác phẩm. Nội dung vi phạm có thể được tổ chức thành cả hệ thống website, nền tảng phân phối và mô hình tạo doanh thu, khiến thiệt hại phát sinh nhanh và trên phạm vi rộng.

AI đặt thêm bài toán về dữ liệu và quyền

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tiếp tục đặt ra những yêu cầu mới đối với quản trị bản quyền. Giọng nói, hình ảnh, âm nhạc và nhiều yếu tố trong hoạt động sáng tạo có thể được mô phỏng bằng AI. Trong khi đó, các tác phẩm có bản quyền có thể được sử dụng làm dữ liệu đầu vào cho hệ thống AI, đặt ra những câu hỏi về nguồn dữ liệu, phạm vi sử dụng hợp pháp và quyền của chủ thể sáng tạo.

Trong bối cảnh đó, khả năng truy xuất nguồn gốc dữ liệu và xác định quyền đối với từng tài sản sáng tạo trở nên quan trọng hơn. Quản trị bản quyền không chỉ cần trả lời tác phẩm thuộc về ai mà còn phải theo dõi tác phẩm được sử dụng ở đâu, theo quyền nào và tạo ra giá trị như thế nào.

Bảo vệ bản quyền trong môi trường số vì thế cần từng bước chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu là phát hiện và xử lý hành vi vi phạm sang quản trị toàn bộ vòng đời quyền: xác định chủ thể, ghi nhận quyền, cấp phép, theo dõi khai thác, phát hiện vi phạm và phân phối lợi ích.

Khi dữ liệu về quyền được chuẩn hóa, minh bạch và công nghệ hỗ trợ theo dõi quá trình sử dụng, tài sản trí tuệ sẽ có thêm điều kiện để được giao dịch, cấp phép và khai thác hiệu quả. Đây cũng là nền tảng để quyền sở hữu trí tuệ trở thành một nguồn lực của công nghiệp văn hóa: người sáng tạo có cơ hội hưởng lợi tương xứng từ tác phẩm; doanh nghiệp giảm rủi ro khi đầu tư, khai thác; còn những sản phẩm có giá trị có thể tiếp tục được phát triển thành nhiều hình thức mới.

Trong nền kinh tế sáng tạo, bảo vệ bản quyền không chỉ là bảo vệ một tác phẩm đã được tạo ra, mà còn là xây dựng hạ tầng để giá trị của tác phẩm có thể được nhận diện, lưu chuyển và quay trở lại với những người tạo ra giá trị đó.