Đằng sau những khuôn hình về người lính, những thước phim tư liệu hay một câu thơ vang lên giữa mạch kể của bộ phim là quá trình lựa chọn, kết nối và xử lý chất liệu công phu của ê-kíp thực hiện.

Từ những trang tư liệu đến câu chuyện trên màn hình

Kháng chiến chống Pháp là một giai đoạn lịch sử đã lùi xa. Những người trực tiếp sống trong thời kỳ ấy phần lớn đã đi qua, trong khi tư liệu hình ảnh còn lại không phải lúc nào cũng đủ để kể trọn vẹn câu chuyện. Với “Vì nhân dân quên mình”, bài toán đặt ra cho ê-kíp không đơn thuần là tìm đủ tư liệu, mà là làm thế nào để những tư liệu ấy có thể kể được câu chuyện về con người.

Bộ phim lựa chọn trở lại với những văn nghệ sĩ - chiến sĩ từng sống giữa chiến trường, vừa cầm súng chiến đấu, vừa sáng tác. Từ những trải nghiệm thực tế ấy, thơ ca, âm nhạc, hội họa trở thành những “mảnh ghép” đặc biệt để tái hiện đời sống tinh thần của người lính. Những tác phẩm như Nhớ máu, Viếng bạn, Tây Tiến hay hình ảnh Đầu súng trăng treo vì thế không xuất hiện đơn thuần như những dẫn chứng văn học. Chúng được đặt trở lại trong hoàn cảnh lịch sử đã sinh ra chúng - nơi có chiến đấu, mất mát, tình đồng đội và cả những rung động rất đỗi con người.

Theo GS.TS Trần Thanh Hiệp, tác giả kịch bản, điều quan trọng là kết nối các lớp chất liệu lịch sử, văn học và hình tượng người lính trong một mạch kể thống nhất, thay vì đơn thuần liệt kê sự kiện. Đó cũng chính là một trong những thách thức của phim tài liệu lịch sử: làm sao để lịch sử không chỉ được “nói”, mà còn được cảm nhận.

Khi tư liệu lịch sử gặp ngôn ngữ truyền hình

Một trong những lựa chọn đáng chú ý của bộ phim là sự đan xen giữa tư liệu lịch sử và các cảnh phục dựng. Tư liệu mang đến giá trị xác thực, là nền tảng để câu chuyện đứng vững. Nhưng với những khoảng trống hình ảnh của một thời kỳ đã cách chúng ta nhiều thập kỷ, phục dựng trở thành cầu nối giúp người xem hình dung rõ hơn về không gian và đời sống của những văn nghệ binh năm xưa.

Với đạo diễn Đại úy Bùi Thanh Hải, phục dựng không được phép lấn át tư liệu. Mỗi cảnh quay mới phải phục vụ câu chuyện và giữ được sự thống nhất về không gian, nhịp điệu, cách chuyển cảnh, để người xem không có cảm giác bị tách khỏi dòng chảy lịch sử.

Đây là ranh giới không dễ xử lý. Một bên là sự chân thực của tư liệu; một bên là nhu cầu tạo cảm xúc của truyền hình. Và phía sau mỗi khuôn hình là sự cân nhắc của ê kíp: hình ảnh nào nên giữ nguyên, chi tiết nào cần phục dựng, đoạn nào cần lời bình và đoạn nào nên để chính thơ ca, âm nhạc lên tiếng.

Có những lúc, âm nhạc kể chuyện thay lời bình

Một điểm nhấn khác của “Vì nhân dân quên mình” nằm ở cách bộ phim sử dụng thơ và nhạc. Thay vì giải thích tất cả bằng lời bình, ở một số trường đoạn, ê-kíp để chính những tác phẩm được sinh ra trong chiến tranh trở thành tiếng nói của nhân vật và thời đại. Cách làm này khiến khoảng cách giữa người xem hôm nay và những con người của nhiều thập kỷ trước được rút ngắn.

Một câu thơ, một giai điệu hay một hình ảnh có thể không kể hết một sự kiện lịch sử, nhưng lại có khả năng đưa người xem đến gần hơn với cảm xúc của người từng sống trong sự kiện ấy. Đó cũng là lúc truyền hình làm được điều mà những con số và mốc thời gian khó có thể làm thay: khiến lịch sử trở thành một câu chuyện có hơi thở của con người.

Phía sau một bộ phim là câu chuyện của những người kể chuyện

“Vì nhân dân quên mình” bắt đầu từ câu chuyện về những văn nghệ sĩ - chiến sĩ trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, nhưng từ đó mở rộng đến một giá trị lớn hơn: sự hình thành và tiếp nối hình tượng “Bộ đội Cụ Hồ”. Chiến tranh đã lùi xa. Người lính hôm nay mang trên vai những nhiệm vụ khác. Nhưng lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, sự sẵn sàng cống hiến và mối quan hệ gắn bó với nhân dân vẫn là những giá trị xuyên suốt. Để đưa những giá trị ấy lên màn hình, những người làm phim phải đi qua một hành trình khác: tìm kiếm tư liệu, xây dựng kịch bản, lựa chọn hình ảnh, phục dựng, xử lý âm thanh, nhịp dựng và từng cách chuyển cảnh.

Khán giả có thể chỉ nhìn thấy vài chục phút trên màn hình. Nhưng phía sau những phút hình ấy là rất nhiều giờ tìm kiếm, lựa chọn và kể lại. Và có lẽ đó cũng là điều đặc biệt của nghề truyền hình: những người đứng phía sau màn hình không xuất hiện trong câu chuyện, nhưng chính họ là những người giúp câu chuyện tìm được đường đến với khán giả.

“Vì nhân dân quên mình” vì thế không chỉ kể về những người đã sống, chiến đấu và sáng tạo trong một thời kỳ đặc biệt của lịch sử. Bộ phim còn cho thấy cách những người làm truyền hình hôm nay đi tìm ký ức, chắt lọc từ những tư liệu còn lại và dựng nên một cây cầu để lịch sử đến gần hơn với khán giả hiện tại. Phía sau một khuôn hình về người lính là những người đang lặng lẽ kể lại câu chuyện của một thế hệ.